9/4/11

Καποιος με φώναξε Σεμπάστιαν




Γράφει από την Κω ο Φώτης Θαλασσινός
Γιάννης Σουλιώτης
Ο Αγιος Σεβαστιανός γυμνός σ' Ανατολή και Δύση
πρόλογος: Γιάννης Ζιώγας,
εκδόσεις Οδός Πανός, με 203 φωτογραφίες, σ. 200, ευρώ 20
Το γλυπτό του Μπερνίνι «Η έκσταση της αγίας Θηρεσίας» θυμίζει πολύ την ανάμειξη πόνου και ηδέος στην αναπαράσταση του Αγίου Σεβαστιανού στο αριστούργημα τέχνης του Antonio Giorgetti, μαθητή του μεγάλου Μπερνίνι. Ο Μπερνίνι, καλλιτέχνης που μεσουράνησε τον 17ο αιώνα, έμεινε γνωστός για τα αγαλμάτινα σώματα αντρών και γυναικών, τελειότητας ανάλογης μόνον αληθινών σωμάτων που μαρμάρωσαν στην πιο μυθώδη τους στιγμή. Στις εικόνες και τα γλυπτά απ' όλους τους καλλιτέχνες που αναπαριστούν τον Αγιο Σεβαστιανό μοιάζει τα βέλη που εισδύουνε στο σώμα του να μην είναι παρά συμβολισμοί κάποιου φιλήδονου εμβολισμού του σώματος από φαλλούς. Αυτή είναι μια τελευταία πρόσληψη του μαρτυρίου στη σημερινή μας εποχή. Είναι τώρα που ο Σεβαστιανός φλερτάρει μέσα σ' όλα και με gay icons. Να μη γινόμαστε ίσως και υπερβολικοί. Ισως το μαρτύριο του να απηχεί τον ιερό πόνο που ο Θεός έχει για τους ανθρώπους του και που εκφράζεται εδώ με την παρείσδυση ενός αντικειμένου αγιασμένης ηδονής. Ισως ο πόνος που ο Σεβαστιανός βιώνει να είναι ιδιότυπος. Να έχει πόνο και συνάμα κάτι απ' την έκσταση της Θεωρίας του Θεού πριν τελευτήσει. Πριν βιώσει με το σώμα πάλεμα και ψυχορράγημα.
Ο Αγιος Σεβαστιανός διατηρεί την έκπαγλη ωραιότητά του ακόμη και όταν δέχεται τα βέλη, που είναι γνωστό ότι στο τέλος δεν τον σκότωσαν. Διατηρεί ακόμη περισσότερο τη μνημειώδη και «χιλιοτραγουδισμένη» ηδυπάθειά του. Είναι ο έρωτας που ξεφεύγει και παρακάμπτει τελικά τον θάνατο και βαδίζει προς την αιωνιότητα. Μόνο μέσα από τον διαυγή φακό του έρωτα αντιλαμβανόμαστε την ολότητα του σώματός μας. Του σώματός μας σε λαμπερή συνάφεια με το σώμα κάποιου άλλου και έπειτα του ζεύγους των σωμάτων με το σύμπαν. Ο δυαλισμός επιστρέφει διά του ειλικρινούς άδολου έρωτα, του παιδικού ακόμη, στην ταπείνωση και στην κένωση, για να δεχτεί το ανυπέρβλητο κάλλος της φύσης και να εμφορείται απ' αυτό. Κάλλος σωματικό, μα φυσικά και πιο βαθιά ακόμη ψυχικό. Σκέφτεσαι τότε ότι κάθε κύτταρό σου σε άπειρες συνάψεις με το κάλλος τούτο της δημιουργίας συνάμα συναθροίζεται με τ' άλλα κύτταρα σ' επάλληλους ή και ξεχωριστούς ακόμη κύκλους ή σχήματα διάφορα. Σχήματα που μοναδικά για τον καθένα μας θα δώσουν την εξωτερική μορφή μας. Απήχηση της τρισυπόστατης μονάδας του Χριστιανισμού σαν έναρξη για τούτο το μοναδικό βιβλίο για τον Αγιο Σεβαστιανό, τον ξένο άλλο πόνο του και την κοσμογονία των εικόνων που τον αναπαριστούν.
Στον καθολικισμό οι αναπαραστάσεις του γυμνού θελκτικού σώματος του Σεβαστιανού πέρασαν διάφορα στάδια ως προς τον τρόπο που ο καλλιτέχνης αναπαριστούσε τη μορφή του αγίου πληγωμένη με τα βέλη. Η απελευθέρωση της έκφρασης των γυμνών σωμάτων των μαρτύρων έγινε από την Αναγέννηση και έπειτα. Στη Δυτική Εκκλησία η φιλαυτία και η λανθάνουσα αλγολαγνεία που ο καλλιτέχνης σμίλευε ή φώτιζε με χρώματα στο πρόσωπο του Σεβαστιανού, έδωσε μερικά εξαιρετικά δείγματα ζωγραφικής και αγαλμάτων. Η κατασκευή των έργων ήταν σαφέστατα επηρεασμένη από τα γυμνά ελληνικά αγάλματα της κλασικής αρχαιότητας. Το σώμα μπορεί να φτάσει σε βαθμό ωραιότητας την ανυπέρβλητη ομορφιά του θεού Απόλλωνα. Απλούστατα είναι το σώμα-σήμα-μνήμα που φέρει μέσα του φυλακισμένη την ψυχή. Σαν μνήμα το λοιπόν μιας ψυχής, όπως του αγίου Σεβαστιανού, δεν θα μπορούσε παρά να δοξάζει με την ομορφιά του εκείνη την καθαγιασμένη ψυχή. Μέχρι να φτάσουμε σ' αυτή την ερμηνεία χρειάστηκε να περάσουμε για αιώνες απ' την ακριβώς αντίστροφή της. Εκείνη που υποστήριζε ότι σαν μνήμα της ψυχής το σώμα όφειλε να φέρει πάνω του αυτούσια σημάδια απ' την πτώση του ανθρώπου. Από την Αναγέννηση και μετά, στον Χριστιανισμό του Βατικανού, τα πράγματα ελευθερώθηκαν και κατέληξαν στην πρώτη ερμηνεία της μορφής του μνήματος και σώματος κάθε ανθρώπινης ψυχής. Η λατρεία λοιπόν αγγίζει αισθητηριακά το σώμα και προχωράει προς τα μέσα. Μέσα εκεί όπου εμφωλεύει η Θεία ουσία. Σαν κάποιο παράθυρο, οι παρόμοιες μεταξύ τους αναπαραστάσεις της Δύσης για τον Αγιο Σεβαστιανό αποτελούσαν για τον πιστό ένα πέρασμα για επικοινωνία με τον άγιο. Παράθυρο για να διαβλέπει κανείς την ιεροσύνη της ψυχής του αγίου. Στον ανατολικό ορθόδοξο Χριστιανισμό τα πράγματα ήταν διαφορετικά. Η γύμνια δεν μπορούσε να είναι προκλητική ή ελεύθερη μετά το προπατορικό αμάρτημα. Η ανάγκη της ένδυσης για την παράκαμψη της αιδούς ήταν αναπόφευκτη. Επιπλέον το σώμα και η ψυχή σε συνεργασία, μπορεί να γνωρίσουν στη διάρκεια της κοινής τους ζωής τη βασιλεία του Θεού. Να επιστρέψουν στην κατά φύσιν ζωή. Το σώμα του ανθρώπου στην Ορθοδοξία είναι το σκήνωμα της χάριτος. Ως τέτοιο δεν μπορεί παρά να συμπάσχει στο μαρτύριο του Αγίου Σεβαστιανού μακριά από τον ερωτισμό της Δυτικής Εκκλησίας.
Η βυζαντινή εικονογραφία, σταθερή και απαράλλακτη εδώ και αιώνες, δεν στέρησε από το κοινό της κάτι. Ο Χριστιανισμός δεν είναι αντίθετος του έρωτα. Γι' αυτόν που ξέρει να διαβάζει πίσω απ' τις γραμμές (κυρίως οι πολίτες Χριστιανοί) ο Χριστιανισμός συνιστά να αποφεύγεται ο έρωτας που απορυθμίζει το λογικό, το βουλητικό και το θυμοειδές. Δεν μιλάει για κατάργηση του έρωτα, όταν αυτός είναι ένας ακόμη δίαυλος για επικοινωνία με το Θείο. Εξάλλου πια έχουν καταστραφεί τόσα πολλά από δολοφόνους, βασανιστές και αυτοκράτορες «αγίους», που η αλήθεια του Χριστιανισμού μένει να αποκαλυφθεί μόνο στο πλήρωμα των ημερών. Αυτό που έκανε ο Ορθόδοξος Χριστιανισμός ήταν να προτιμήσει σαφέστατα και προτιμότερα τη μυστικιστική αναπαράσταση του μαρτυρίου του Αγίου Σεβαστιανού.
Στο Βυζάντιο το είδωλο του πνεύματος πάνω στον καθρέφτη του σώματος αποδίδεται μόνο μέσα από την απίσχναση του σώματος και τη διόγκωση του πνεύματος. Το 787 μ.Χ. στη Ζ' Οικουμενική Σύνοδο της Νίκαιας καθορίστηκαν αυστηρά τα πλαίσια και τα όρια της ορθόδοξης αγιογραφίας. Οι εικόνες εξελίχτηκαν σε κάποιες λεπτομέρειές τους μεγαλοπρεπώς. Εμειναν στην ουσία ίδιες, γιατί δεν ήταν κάτι άλλο από το δόγμα του Ορθοδόξου Χριστιανισμού. Ο Χριστός, ο Λόγος του Θεού, σαρκώθηκε τη σάρκα των ανθρώπων και απ' την αγάπη του σ' αυτούς κενώθηκε και έγινε ο δούλος τους. Γνώρισε την ταπείνωση μέχρι θανάτου. Οσο ζούσε ανάμεσα σε ανθρώπινους λαούς, το βάδισμα ανάμεσα στις ομάδες των ανθρώπων ήταν για τους ανθρώπους μια εμπειρία Θεωρίας. Ο Χριστός ήταν η ζώσα εικόνα διά μέσου της οποίας ο πιστός έφτανε στον Θεό. Τον ίδιο σκοπό εξυπηρετούν οι εικόνες μέχρι τις μέρες μας. Η ανάγκη για αλλαγή της τεχνικής των αναπαραστάσεων δεν υφίσταται, γιατί η εικόνα είναι το μέσον προς τον Θεό, δεν είναι ο σκοπός οποιασδήποτε μορφής λατρείας.
Αυτός που πιο βαθιά με πληγώνει πιο βαθιά με αγαπά
Ο Αγιος Σεβαστιανός γεννήθηκε στα Μεδιόλανα της Ιταλίας, σημερινό Μιλάνο, και μαρτύρησε τον 3ο αιώνα μ.Χ. Την εποχή της ενηλικίωσής του έγινε ευνοούμενος του αυτοκράτορα Διοκλητιανού. Σ' αυτή την αμφίρροπη σχέση παρεισφρέουν και όλες οι επεκτάσεις του βίου του προς ομοφυλοφιλική σχέση με τον Διοκλητιανό. Ο Διοκλητιανός ήταν γνωστός για την ευρηματικότητά του στα βασανιστήρια των Χριστιανών. Μια τέτοια αποφράδα ημέρα ο βασανιστής αυτοκράτορας είχε αιχμαλωτίσει δύο αδέλφια προς θανάτωση: τον Μάρκο και τον Μαρκελίνο. Ο Αγιος Σεβαστιανός για να τους ενθαρρύνει μπήκε μέσα στις φλόγες που οι δήμιοι συντηρούσαν για την καύση των σωμάτων των μαρτύρων Χριστιανών. Ο Διοκλητιανός διέταξε για την ανυπακοή του και προς συνετισμό να εκτελέσουν τον Αγιο Σεβαστιανό. Η εκτέλεση θα γινόταν με εμβολισμό του αγιασμένου κορμιού από βέλη που ήταν δηλητηριασμένα. Ετσι και έγινε. Παρά ταύτα ο Σεβαστιανός επέζησε και με τη βοήθεια της χριστιανής Λουκίνης σώθηκε, για να προκαλέσει πάλι τον Διοκλητιανό μιλώντας του για τον Χριστιανισμό ανερυθρίαστα. Το δεύτερο κέλευσμα της θανάτωσής του ήταν αποτελεσματικό. Ο Αγιος Σεβαστιανός πέθανε και στεφανώθηκε κατακτώντας τιμητική θέση ανάμεσα στους αγίους της Ρώμης.
Κάπου κοντά στον θάνατό του εντοπίζεται και η αρχή της εικονογραφίας του μεγάλου μαρτυρίου του. Ο ισχυρός συμβολισμός των βελών σ' ένα αγέρωχο σώμα προτιμάται από την εικονογραφική αναπαράσταση του δεύτερου μαρτυρίου. Στις πρώτες εικόνες και τοιχογραφίες ο Αγιος Σεβαστιανός αποδίδεται σαν κάποιος σεβάσμιος γέροντας. Σαν εικαστική απήχηση της ετυμολογίας του ονόματός του, «Σεβαστιανός». Σ' αυτές τις πρώτες απεικονίσεις είναι ενδεδυμένος έναν λευκό χιτώνα.
Στη συνέχεια η εικονογραφία ακολουθεί μια πορεία απρόβλεπτη κοντά στα καλλιτεχνικά ρεύματα εκάστης εποχής και όπως πάντοτε αρμόζει σ' ένα σύμβολο που υπερβαίνει τη θρησκεία. Ο Αγιος Σεβαστιανός είναι στις μέρες μας ένα παγκόσμιο σύμβολο. Εμπνέει καλλιτέχνες κάθε είδους αδιάπτωτα. Η εικονογραφία μεταλαμπάδευσε την ισχυρή συμβολιστική του μορφή στη φωτογραφία, τον κινηματογράφο, τη γλυπτική, την ποίηση και την πεζογραφία και σε οποιαδήποτε έκφανση της τέχνης. Από τους πρωτοχριστιανικούς Ρωμαϊκούς χρόνους μέχρι το Βυζάντιο και τις μέρες μας. Από την ανάζητηση μιας αναπαραστατικής φόρμας στην αυστηρότητα και σπανιότητα της θωριάς του Σεβαστιανού στο Βυζάντιο και μέχρι τον κλασικισμό, ιμπρεσιονισμό και πειραματισμό τής σήμερον. Κάποιοι αποφάνθηκαν ότι το μαρτύριο του Αγίου Σεβαστιανού έγινε άθυρμα στα χέρια μειονοτήτων και θρυμματίστηκε, ότι συνείχε τα στοιχεία που ανέδυαν μέσα απ' την άβυσσο το θαύμα του Σεβαστιανού. Ας μην παραγνωρίζουμε ότι όλες οι δημιουργικές ρηξικέλευθες πορείες χαράχτηκαν από τέτοιες μειονότητες. Πρέπει να ζήσεις στο σκοτάδι για να νιώσεις την ανάγκη του φωτός.
Στη σύγχρονη Ελλάδα πέρα από τον αμιγώς πνευματικό γαλήνιο χώρο της βυζαντινής τέχνης ο Άγιος Σεβαστιανός με καθυστέρηση αρκετών χρόνων λόγω στερεοτύπων βρήκε τη θέση του στην εικαστική μας παραγωγή. Η ελευθεριότητα και ο νεωτερισμός με το σπάσιμο των παραδοσιακών φορμών άγγιξαν το καθαγιασμένο σώμα του με σεβασμό. Χωρίς να παρακάμπτουν τα στοιχεία της καθοσίωσης. Χωρίς να εξοστρακίζουν τον πνευματισμό από την εικόνα του αγίου Σεβαστιανού.
Στο τελευταίο και μεγαλύτερο μέρος του βιβλίου παρελαύνουν μπροστά μας τυπωμένες εικόνες του Αγίου Σεβαστιανού. Εικόνες σχετικές με τις απόψεις του συγγραφέα, συναφείς προς αυτές. Ο Γιάννης Σουλιώτης έκανε λέξεις σαν σχεδίες, για να περάσουμε στο τέλος στην καθαρτική μέθεξη των εικόνων που μας δείχνει. Εικόνες όλων των χριστιανικών εκκλησιών, όλων των καλλιτεχνικών ρευμάτων. Εικόνες που θα μας λύσουν όλες τις απορίες για τον άγιο Σεβαστιανό και για τον ρόλο του ως πυξίδας προς την ανανέωση της βυζαντινής εικονογραφίας. *
Από την Βιβλιοθήκη-Καταφύγιο θηραμάτων, στην Σαββατιάτικη Ελευθεροτυπία, 15/1/2011
Παρουσιάστηκε σφάλμα σε αυτό το gadget